OpenAI staat opnieuw midden in een geopolitieke en morele storm. Na een weekend van felle kritiek van gebruikers, medewerkers en politici heeft het bedrijf zijn recente defensiedeal met het onder Trump hernoemde Department of War aangepast. In de kern: strengere garanties dat zijn AI systemen niet worden gebruikt voor het bespioneren van Amerikanen en dat inlichtingendiensten niet zonder extra contractwijziging op de technologie kunnen inhaken. Een scherpe bocht in een paar dagen tijd, die veel zegt over de macht en kwetsbaarheid van frontier AI spelers in oorlogstijd. Een uitgebreide uitleg van de context is onder meer te zien in deze bespreking:
OpenAI is de afgelopen jaren uitgegroeid tot een strategische infrastructuurspeler, vergelijkbaar met cloudplatforms en grote chipfabrikanten. Dat zag je eerder al terug in de recordwaarderingen en megadeals die we op Itechnet uitdiepten in stukken als OpenAI haalt $500 miljard waardering, nu groter dan SpaceX en OpenAI’s recorddeal, $6,6 miljard aandelenverkoop en $500 miljard waardering. De nieuwe defensiedeal markeert echter een volgende fase, waarin de grens tussen commercieel AI platform en militair instrument vervaagt.
Wat er feitelijk is gebeurd
De deal kwam eind vorige week naar buiten, toen duidelijk werd dat rivaal Anthropic een contract met het Pentagon had afgeblazen vanwege rode lijnen rond massale surveillance en volledig autonome wapens. Kort daarop maakte OpenAI bekend het contract over te nemen, met eigen technische waarborgen.
In het weekeinde verschoof het nieuwsfront snel:
- Het Pentagon bestempelde Anthropic als supply chain risico, een label dat de toegang tot cloud- en hardwarepartners onder druk kan zetten.
- OpenAI presenteerde zijn overeenkomst als veiliger dan eerdere geheime AI inzet in defensie, inclusief de eerdere Anthropic deal.
- Gebruikers reageerden via de consumentenmarkt: volgens Sensor Tower stegen de app uninstalls in de VS voor de ChatGPT app met 295 procent dag op dag op 28 februari, terwijl de downloads met 13 procent daalden en concurrent Claude juist fors steeg in de App Store rankings. Dat patroon is door TechCrunch minutieus doorgerekend.
- Maandag Nederlandse tijd meldde de BBC dat OpenAI, onder leiding van Sam Altman, de overeenkomst verder aanscherpt, met expliciete verboden op het doelbewust inzetten van zijn systemen voor binnenlandse surveillance op Amerikaanse burgers en op directe toegang voor inlichtingendiensten zonder aanvullende contractaanpassingen.
Die snelle koerswijziging illustreert hoezeer publieke opinie, appstores en investeerders samen een rem kunnen zetten op al te agressieve militarisering van generatieve AI.
Nieuwe contracttaal, maar hoe hard zijn de rode lijnen?
De aangekondigde aanpassingen richten zich op drie kernpunten.
Ten eerste, expliciete uitsluiting van bewuste binnenlandse surveillance. OpenAI zegt dat zijn systemen niet intentioneel mogen worden ingezet om Amerikanen en Amerikaanse ingezetenen te bespioneren. Dat is een stap verder dan generieke AI ethics statements, omdat het aan een specifiek contract gekoppeld is.
Ten tweede, aanvullende voorwaarden voor inlichtingendiensten. Diensten als de NSA kunnen niet zomaar via dezelfde raamovereenkomst gebruikmaken van OpenAI modellen. Daarvoor is een aparte wijziging nodig, met eigen voorwaarden. In de praktijk creëert dit een extra drempel en een nieuw onderhandelingsmoment.
Ten derde, positionering van het contract als uitzonderlijk strikt. OpenAI claimt dat er meer guardrails in deze overeenkomst zitten dan in eerdere geheime inzet van AI voor defensiedoeleinden, inclusief de eerdere Anthropic deal. Die claim is moeilijk extern te verifiëren, maar wordt nu wel publiekelijk gemaakt, wat de reputatierisico’s verhoogt bij iedere latere schending.
Publieke backlash als strategisch risico voor AI aanbieders
Voor Europese organisaties die AI in kritieke processen inzetten, sluit dit aan bij bredere governancevragen die we eerder zagen in analyses over militaire spanningen rond Anthropic en het Pentagon, zoals in Pentagon dreigt Anthropic te verbannen, hoe de strijd om AI wapensystemen nu escaleert en Anthropic trotseert Pentagon in AI veiligheidsstrijd.
De datapunten rond de ChatGPT app illustreren hoe snel sentiment kan verschuiven als AI leveranciers de grens naar defensietoepassingen oversteken:
- Uninstalls in de VS plus 295 procent op één dag, tegenover een normaal niveau rond 9 procent dag op dag.
- Downloadgroei keert in minder dan 48 uur van plus 14 procent naar min 13 procent.
- Een stijging van 1-sterrenreviews met 775 procent, terwijl 5-sterrenbeoordelingen halveren.
Tegelijkertijd schiet Anthropic’s Claude naar de bovenste regionen van de App Store, omdat het bedrijf juist geen akkoord wilde sluiten over massale surveillance en volledig autonome wapens. Die asynchroniciteit laat zien dat consumenten en developers functionele gelijkwaardigheid tussen modellen veronderstellen en politiek-ethische keuzes als doorslaggevende differentiator gebruiken.
Voor aanbieders is dit een strategische waarschuwing. In eerdere Itechnet stukken over platformkeuzes, bijvoorbeeld de diepe analyses van Google’s Gemini 3.1 Pro en de megadeals rond AMD en Meta, werd al duidelijk dat schaal en rekenkracht niet meer de enige beslisfactoren zijn. Governance, geopolitiek en de vraag wie met welke overheid samenwerkt, verschuiven nu nadrukkelijk naar de boardroomagenda.
AI, oorlog en de vraag wie aan de knoppen draait
De BBC plaatst de OpenAI deal direct in de context van de oorlog tussen de VS, Israël en Iran. AI wordt hier niet alleen gebruikt voor logistieke optimalisatie en datafusion, maar ook in combinatie met platforms als Palantir’s Maven, waar commerciële taalmodellen zoals Claude helpen bij het ontleden van grote hoeveelheden inlichtingeninformatie.
Daarbij houden militaire spelers officieel vast aan het principe van een mens in de loop. Toch waarschuwen onderzoekers dat, naarmate AI een groter deel van detectie, triage en targetselectie automatiseert, de grens tussen assisterende en beslissende systemen kan vervagen. Dat is precies de reden waarom Anthropic harde rode lijnen heeft getrokken en waarom het spanningsveld met het Pentagon zo snel escaleerde.
De les voor bedrijven buiten de defensiehoek is helder. Wie een frontier model integreert in bijvoorbeeld industriële besturing, medische workflows of kritieke infrastructuur, haalt impliciet ook de geopolitieke keuzes van de leverancier binnen. Het gaat dan niet meer alleen om SLA’s en tokenprijzen, maar om de vraag welke morele en juridische kaders achter de technologie schuilgaan.
Wat Nederlandse en Europese organisaties nu praktisch moeten doen
Voor CIO’s, CISO’s en bestuurders in Nederland en Europa is dit geen ver-van-mijn-bed-nieuws. Drie acties dringen zich op.
- Herzie het AI vendorbeleid
Inventariseer welke modellen u gebruikt, welke contractuele waarborgen rond militair gebruik, surveillance en mensenrechten zijn vastgelegd, en hoe wijzigingen aan de kant van de leverancier worden gecommuniceerd en goedgekeurd. - Koppel gebruiksrestricties aan eigen governance
Formuleer interne rode lijnen, bijvoorbeeld voor inzet in profiling, geautomatiseerde besluitvorming en export naar conflictgebieden. Laat die niet alleen afhangen van wat een leverancier toestaat, maar veranker ze in eigen beleid en toezichtskaders. - Bouw een meerleveranciersstrategie
De recente verschuivingen rond Anthropic, OpenAI en het Pentagon tonen hoe snel toegang tot bepaalde technologie politiek geladen kan raken. Een architectuur waarin u tussen meerdere sterke modellen kunt wisselen, verkleint lock in en verhoogt uw onderhandelingspositie.
Dat vraagt om een volwassen benadering van AI als strategische infrastructuur, vergelijkbaar met de disciplines die ook bij grootschalige cloudmigraties, chipdependenties en datacenterprojecten worden toegepast. Artikelen op Itechnet over AI datacenters en internationale chipdeals laten zien hoe belangrijk die infrastructuurlaag inmiddels is geworden.
Conclusie, een kantelpunt in de relatie tussen AI en militair gebruik
OpenAI’s snelle herziening van zijn Pentagon deal is meer dan een correctie in de marge. Het is een signaal dat frontier AI bedrijven niet langer uitsluitend kunnen schuilen achter de redenering dat alleen gekozen regeringen over oorlog en vrede gaan. Zodra hun modellen in geclassificeerde defensietoepassingen worden ingezet, verschuift de verwachting: van neutrale technologiepartner naar mede verantwoordelijke actor.
Voor Europese organisaties die op deze modellen bouwen, is dit het moment om AI strategie, leverancierskeuze en governance tegen het licht te houden. Niet uit moreel idealisme, maar vanuit nuchtere risicobeheersing. Wie nu niet expliciet vastlegt welke rode lijnen gelden voor zijn eigen AI inzet, zal ze straks impliciet laten bepalen door een contract tussen een Amerikaans AI lab en het Department of War.
FAQ
Wat is er precies aangepast in de OpenAI Pentagon deal?
OpenAI heeft contractueel vastgelegd dat zijn systemen niet intentioneel mogen worden gebruikt voor binnenlandse surveillance van Amerikaanse burgers en dat inlichtingendiensten niet zonder aanvullende contractwijziging toegang krijgen. De deal wordt gepresenteerd als voorzien van strengere veiligheidswaarborgen dan eerdere geclassificeerde AI inzet.
Waarom was er zoveel publieke kritiek op de oorspronkelijke overeenkomst?
De kritiek richtte zich op de kans dat OpenAI modellen zouden worden ingezet voor massale surveillance en volledig autonome wapens, precies de domeinen waar Anthropic een harde rode lijn trok. Gebruikers en medewerkers vreesden dat OpenAI bereid was die lijn op te rekken in ruil voor militaire contracten.
Welke impact had dit op het gebruik van ChatGPT en Claude?
In de Verenigde Staten stegen de deïnstallaties van de ChatGPT app met 295 procent dag op dag, terwijl de downloadgroei negatief werd. Anthropic’s Claude steeg juist naar de top van de App Store, wat erop wijst dat een deel van de gebruikers bewust voor een alternatief koos dat defensiedeals had afgewezen.
Wat betekent dit voor Europese bedrijven die OpenAI gebruiken?
Juridisch verandert er op korte termijn weinig, maar strategisch wel. Bedrijven moeten rekening houden met reputatie en compliance risico’s rond de militarisering van AI, en hun vendorstrategie zo inrichten dat zij kunnen uitwijken naar andere modellen als de politieke context rond een leverancier verder verhardt.
Geldt dit debat alleen voor taalmodellen in oorlogstoepassingen?
Nee. Dezelfde vragen spelen bij inzet van AI in surveillance, politiewerk, kritieke infrastructuur en gezondheidszorg. Het gaat steeds om de balans tussen functionaliteit, veiligheid, mensenrechten en democratische controle. De huidige discussie rond OpenAI en het Pentagon is vooral zichtbaar omdat deze plaatsvindt tegen de achtergrond van een gewapend conflict en een zeer gepolariseerd politiek klimaat.
Bronnen
- https://www.bbc.com/news/articles/c3rz1nd0egro
- https://techcrunch.com/2026/03/02/chatgpt-uninstalls-surged-by-295-after-dod-deal/
- https://techcrunch.com/2026/03/02/openai-anthropic-department-of-defense-war-hegseth-ai-companies-work-with-us-government/
- https://techcrunch.com/tag/openai/
- https://itechnet.nl/openai-haalt-500-miljard-waardering/
- https://itechnet.nl/openai-6-6-miljard-aandelenverkoop-500-miljard/
- https://itechnet.nl/pentagon-dreigt-anthropic-te-verbannen/
- https://itechnet.nl/anthropic-trotseert-pentagon-ai-veiligheidsstrijd/
